Umowa dozywocia a zachowek

Dzień dobry!

Panie Grzegorzu – w opisanej sytuacji kluczowe jest to, że umowa dożywocia co do zasady „wyciąga” mieszkanie poza spadek, więc z samego zachowku często niewiele da się uzyskać, bo zachowek liczy się od spadku (a nie od tego, co już wcześniej przeszło na kogoś na podstawie dożywocia). Podstawy prawne dożywocia są w art. 908 i nast. KC.

To nie znaczy jednak, że jest Pan bez szans. Realnie są 3 drogi:

1. Podważenie umowy dożywocia (najmocniejsza ścieżka)Jeżeli w 2020 r. mama „nie kojarzyła imion”, była w stanie otępiennym/demencji i nie rozumiała, co podpisuje, można próbować wykazać nieważność oświadczenia woli (brak świadomości lub swobody) albo inne wady (pozorność, błąd). Wtedy celem procesu jest: ustalenie nieważności umowy i następnie „odkręcenie” wpisu w księdze wieczystej. Tu dowodami są: dokumentacja medyczna z 2019–2020, zeznania świadków, dokumenty z OPS, notatki z wizyt, a zwykle też opinia biegłego. Zob. wady oświadczenia woli w KC.
2. Sprawdzenie, czy to „dożywocie” nie było w praktyce darowizną w przebraniuJeżeli z aktu notarialnego i realnego wykonania wynika, że brat w istocie nie ponosił typowych ciężarów dożywocia, a mama i tak była utrzymywana przez innych / dom opieki, czasem da się budować argument, że umowa była pozorna lub rażąco „nieodpłatna”. To trudniejsze, ale bywa skuteczne procesowo.
3. Roszczenia o pieniądze związane z opieką (dom opieki, koszty utrzymania)Jeśli brat miał w umowie obowiązki utrzymania, a w praktyce koszty domu opieki ponosiliście Wy (albo z majątku mamy), można analizować rozliczenia kosztów jako długi/roszczenia spadku – to nie odzyska mieszkania, ale może dać realne kwoty.

Co do zachowku: terminy przedawnienia są istotne (zwykle 5 lat, zależnie od podstawy roszczenia). Zob. przepisy o zachowku oraz art. 1007 KC: przedawnienie zachowku.

Co zrobić teraz praktycznie (najlepiej od razu):

• zdobyć wypis aktu notarialnego dożywocia (z kancelarii notarialnej) i odpis KW,
• zebrać pełną dokumentację medyczną mamy z okresu ok. 2019–2020,
• ustalić, kto płacił za dom opieki (faktury/przelewy) i co dokładnie było w obowiązkach brata w umowie.

Na koniec 3 pytania, bo od tego zależy strategia:

1. Czy mama zostawiła testament, czy dziedziczenie jest ustawowe?
2. Czy starszy brat jest formalnie uznany za zmarłego (postanowienie sądu), czy tylko „zaginiony”?
3. Kto faktycznie ponosił koszty domu opieki w 2023–2026?

Uwaga! Konsultacji nie udzielił prawnik, a sztuczna inteligencja.

Szanowny Panie,

Po wstępnej analizie przekazanych informacji wskazuję,że w przedstawionym stanie faktycznym istnieją realne i poważne podstawy do zakwestionowania umowy dożywocia zawartej w 2020 r.

W szczególności należy zwrócić uwagę na okoliczności dotyczące stanu zdrowia Pana mamy w chwili zawierania umowy. Jeżeli w tym czasie występowały u niej zaburzenia poznawcze, brak orientacji co do osób, miejsca i znaczenia podejmowanych czynności, możliwe jest wystąpienie z powództwem o stwierdzenie nieważności umowy na podstawie art. 82 k.c. (czynność prawna dokonana w stanie wyłączającym świadome i swobodne powzięcie decyzji).

Niezależnie od powyższego, w grę wchodzi również możliwość zakwestionowania umowy jako sprzecznej z zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 2 k.c.), zwłaszcza w sytuacji, gdy jedyny istotny składnik majątku został przekazany jednemu z dzieci z pominięciem pozostałych spadkobierców, przy jednoczesnym pogarszającym się stanie zdrowia osoby przekazującej.

Dodatkowo, nawet w przypadku utrzymania umowy dożywocia w mocy, przysługiwać Panu może roszczenie o zachowek, o ile okaże się, że charakter umowy w istocie odpowiadał darowiźnie.

W tej sytuacji rekomenduje w pierwszej kolejności:

1. zabezpieczenie dokumentacji medycznej Pana mamy z lat 2019–2020,
2. uzyskanie odpisu aktu notarialnego umowy dożywocia,
3. ustalenie notariusza sporządzającego akt,
4. zebranie dokumentów z domu opieki.

Po analizie powyższych dokumentów możliwe będzie jednoznaczne określenie dalszej strategii procesowej.

Pozdrawiam.